پدید آوردن هویتی به نام مسجد، نخست در قبا و سپس در مدینه، در شمار زیباترین و پرمغزترین ابتكارهای اسلام در آغاز تشكیل جامعه‌ ی اسلامی است: خانه‌ ی خدا و خانه‌ ی مردم؛ خلوت اُنس با خدا و جلوت حشر با مردم، كانون ذكر و معراج معنوی و عرصه‌ی علم و جهاد و تدبیر دنیوی؛ جایگاه عبادت و پایگاه سیاست، دوگانه‌های به هم‌پیوسته‌ ئی است كه تصویر مسجد اسلامی و فاصله‌ ی آن با عبادتگاه‌های رائج ادیان دیگر را نمایان میسازد.